Światełko bohaterom – szlakiem mogił żołnierzy AK na olkuskim cmentarzu

Ponad pięćdziesiąt osób wzięło udział w akcji „Światełko bohaterom – szlakiem mogił żołnierzy AK na olkuskim cmentarzu”. Zorganizowane 27 października wydarzenie było częścią cyklu „Olkuskie Spacery Historyczne 2019”.

Uczestnicy spotkali się przed bramą cmentarza na ul. Powstańców Śląskich, skąd wyruszyli nawiedzić dwadzieścia mogił żołnierzy Armii Krajowej oraz olkuszan zasłużonych dla odzyskania niepodległości w 1918 r. Przy każdym z grobów przewodnicy – Konrad Kulig i Mateusz Radomski – przedstawili biogram danej osoby, następnie zostały zapalone znicze i odmówiono krótką modlitwę. Nawiedzono miejsca pochówku m. in. olkuskiego społecznika hm. Mieczysława Karwińskiego, kpt. Józefa Mrówki „Mata” (zastępcy „Hardego”) oraz symboliczny grób Jana Łydki, legionisty i żołnierza V Batalionu Strzelców Olkuskich, który zginął w 1943 r. w KL Auschwitz.

Centralny punkt inicjatywy stanowiła zbiorowa mogiła poległych w latach 1944-1945 pięciu partyzantów oddziału „Hardego” oraz oddziału „Litwinka”. Dla uczestników spaceru przygotowano tematyczne ulotki i okolicznościowe znaczki.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez olkuskie koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, które 26 października br. obchodziło trzydziestolecie istnienia. Szczegółowe informacje dotyczące kolejnych Olkuskich Spacerów Historycznych można uzyskać w Punkcie Informacji Turystycznej przy ul. Floriańskiej 8 w Olkuszu lub poprzez adres mailowy: it.olkusz@msit.malopolska.pl.

zdjęcia: Stanisław Dudek, Marcin Pawlik

tekst: Konrad Kulig

Działamy od trzydziestu lat!

Zebranie założycielskie

26 października 1989 r. odbyło się zebranie założycielskie olkuskiego oddziału Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej. Członkami założycielami byli:

1. por. Mieczysław Świerczewski, prezes Zarządu Okręgu Śląskiego SŻAK,  

2. mjr Kazimierz Kluczewski „Pijok”, b. dowódca konspiracyjnego Pułku „Srebro” i komendant Obwodu Olkusz AK (1911–1995),

3. Leopold Florek „Sufler” (1921–2011),

4. Leonard Bigaj „Śmiały” (1929–2012),

5. Romuald Misiowiec „Stefan” (1919–1999),

6. Fryderyk Banyś „Zegarek” (1920–1996),

7. Wiesław Kluczewski „Braciszek” (1923–2006),

8. Tadeusz Kępka „Kos” (1920–2010),

9. Jan Jarno „Gorzoła”, „Filip” (1923–2008),

10. Józef Zub „Leśnik” (1923–2014),

11. Roman Węglarz „Kula”(1919–2001),

12. Henryk Skoczek „Wiaterek” (1928–2008),

13. Janina Słuszniak „Jana” (1921–2011),

14. Adolf Kieres „Volt” (1925–2017),

15. Wanda Konopnicka „Perełka”.

Prezesi zarządu

Tymczasowym prezesem zarządu został Leopold Florek, żołnierz drużyny dywersyjnej Obwodu Olkusz, zaś prezesem honorowym Kazimierz Kluczewski. 15 lutego 1990 r. miało miejsce pierwsze zebranie sprawozdawczo-wyborcze, podczas którego prezesem został wybrany Wiesław Kluczewski, brat Kazimierza, żołnierz Pułku „Srebro”. Po scaleniu akowskich organizacji kombatanckich w 1990 r. przyjęto nazwę Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, pod stowarzyszenie którą funkcjonuje do dzisiaj. Funkcję prezesa zarządu oddziału/koła w kolejnych latach pełnili: Zenon Mędrek (1999–2003), Stanisław Sowula (2003–2016) oraz Konrad Kulig (od 2016).

Najważniejsze wydarzenia

11 listopada 1991 r. w bazylice św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu został poświęcony sztandar Koła. W roku 1997 na olkuskim cmentarzu został odsłonięty pomnik nad grobem pięciu żołnierzy AK poległych w walkach w latach 1944–1945. W 2001 r. na Starym Cmentarzu w Olkuszu odsłonięto tablicę upamiętniającą żołnierzy AK z ziemi olkuskiej. W latach 1999–2004 zostało wydanych kilka zeszytów historycznych z serii „Partyzanckie wspomnienia”. Obecnie stowarzyszenie realizuje cele statutowe za pośrednictwem m.in. przygotowania wystaw, produkcji filmów dokumentalnych, rekonstrukcji historycznych. W ciągu trzydziestu lat działalności przez szeregi organizacji przewinęło się około 150 osób. 

Konrad Kulig

Ostatni cichociemny spotkał się z olkuską młodzieżą

17 października uczniowie Publicznej Szkoły Podstawowej im. Juliusza Słowackiego w Witeradowie mieli okazję poznać niezwykłego człowieka. Na spotkanie z młodzieżą przybył mjr Aleksander Tarnawski „Upłaz”. 98-letni major Tarnawski jest ostatnim żyjącym spośród trzystu szesnastu cichociemnych, elitarnych polskich żołnierzy z czasów II wojny światowej.

Ostatni spośród trzystu

Uczniowie mieli okazję poznać bogatą historię bohatera. Urodził się on w 1921 r. w Słocinie na Rzeszowszczyźnie. Jego rozpoczęte na Uniwersytecie Lwowskim studia przerwała wojna. Jeszcze w 1939 r. przedostał się na Zachód, gdzie wstąpił do formowanej przez gen. Sikorskiego polskiej armii. Po zwycięstwie Niemiec nad Francją został ewakuowany do Wielkiej Brytanii, gdzie pełnił służbę m.in. w 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka. W 1943 r. rozpoczął elitarne szkolenie przed zrzutem do okupowanej Polski w celu wspierania ruchu oporu. Zwieńczeniem kursu był skok na podwarszawskie pola wraz z trzema innymi cichociemnymi w kwietniu 1944 r. Ówczesny podporucznik „Upłaz” został przydzielony do oddziałów partyzanckich na Nowogródczyźnie, gdzie był instruktorem dywersji i sabotażu oraz dowódcą kompanii szturmowej. Po wojnie nie ujawnił się przed władzami komunistycznymi, dokończył studia i pracował jako chemik. Obecnie mieszka w Gliwicach i od czasu do czasu chętnie spotyka się z młodzieżą, by przekazać swoje wspomnienia, ale też refleksje i rady na przyszłość.

„Selfie” z cichociemnym

 Brak wiedzy o własnym kraju jest czymś żenującym – podkreślił mjr Tarnawski -  dlatego cieszę się z zainteresowania młodych ludzi tym fragmentem historii, który miałem okazję przeżyć. Uczestnicy spotkania z zaangażowaniem dopytywali o kolejne szczegóły przygód cichociemnego, a następnie robili liczne pamiątkowe zdjęcia. Elementem wyróżniającym się w wystroju sali lekcyjnej był portret mjr. Tarnawskiego, specjalnie przygotowany na tę okoliczność przez mgr Dorotę Cieślę. Podpisany przez majora Tarnawskiego portret zajmie honorowe miejsce na szkolnym korytarzu.

Skok ze spadochronem w wieku 93 lat

Cichociemny zachęcał do zainteresowania skokami spadochronowymi. Osobiście ostatni raz skakał w 2014 r. Dzień, w którym pierwszy raz skoczyłem, był jednym z najpiękniejszych w moim życiu. Dopytywany przez uczniów o rolę strachu w wykonywaniu niebezpiecznych zadań bohater spotkania odpowiedział: Jakbym się nie bał, to byłbym nienormalny. Po prostu trzeba umieć ten strach przezwyciężyć. Na zakończenie niezwykły gość przekazał młodzieży życiowe zasady, którymi należy się kierować.  Szczególnie podkreślał, że warto mieć pasję, której można się poświęcić. Dodał również, że każdy w życiu powinien być przede wszystkim dobrym, pomocnym człowiekiem.

                Inicjatorami spotkania byli Wojciech Kowalski, nauczyciel historii PSP w Witeradowie oraz Konrad Kulig, prezes olkuskiego koła Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.

tekst: Konrad Kulig

autorem zdjęć jest Roman Głowacki

Wędrowali partyzanckimi ścieżkami

27 i 28 września 2019 r. odbył się 33. Rajd Pieszy Szlakami Walk Oddziału „Hardego”. Olkuski rajd to jedno z najstarszych tego typu wydarzeń w Polsce. Celem przedsięwzięcia jest m.in. upowszechnienie wiedzy historycznej i walorów turystycznych regionu.  

W piątkowy poranek z rynku w Olkuszu wyruszyła stuosobowa grupa młodzieży. Podzieleni na dziewięć drużyn uczestnicy wykonywali przygotowane przez rekonstruktorów zadania, związane z historią Armii Krajowej. Fabuła dotyczyła m. in. akcji na niemieckie koszary w Jaroszowcu z 1944 r., podczas której dowodzony przez Piotra Przemyskiego „Aresa” patrol z oddziału Gerarda Woźnicy „Hardego” zdobył dużą ilość broni. Wyniki rywalizacji pierwszego dnia rajdu ogłoszone zostały podczas popołudniowego podsumowania w ZS nr 3 im. Antoniego Kocjana w Olkuszu. Zwycięstwo przypadło uczniom z ZS nr 1 w Olkuszu. Z kolei drugiego dnia rajdu, podczas którego uczestnicy wędrowali z Wolbromia do Udorza, pierwsze miejsce ex aequo zajęli uczniowie z SP w Jeżówce oraz ministranci z parafii św. Maksymiliana Marii Kolbego w Olkuszu. W sumie w rywalizacji uczestniczyły także zespoły z I LO w Olkuszu, PSP w Witeradowie, SP w Żuradzie, ZS nr 3 w Olkuszu, SP nr 6 w Olkuszu oraz Sekcja Młodzieżowa ŚZŻAK w Olkuszu.

Honorowymi gośćmi Rajdu byli: por. Czesław Grzanka (prezes koła Światowego Związku Żołnierzy AK w Kluczach) oraz hm. Ryszard Kowal (honorowy prezes koła ŚZŻAK w Olkuszu).

Zwieńczeniem wydarzenia była sobotnia msza święta w kaplicy w Udorzu, odprawiona w intencji poległych i zmarłych żołnierzy oddziału „Hardego” oraz złożenie kwiatów pod pomnikiem upamiętniającym żołnierzy AK z batalionu „Parasol”, którzy zginęli w tej miejscowości. Po eucharystii w remizie OSP czekał na uczestników poczęstunek, przygotowany przez Koło Gospodyń Wiejskich.

Organizatorami wydarzenia byli PTTK Olkusz oraz Światowy Związek Żołnierzy AK w Olkuszu, przy wsparciu Burmistrza Miasta i Gminy Olkusz Romana Piaśnika, Zespołu Szkół nr 3 im. Antoniego Kocjana w Olkuszu, Nadleśnictwa Olkusz, Miejskiego Ośrodka Kultury w Olkuszu, Oddziału IPN w Katowicach oraz sołtysa i Koła Gospodyń Wiejskich w Udorzu. Wydarzenie było objęte patronatem Starosty Olkuskiego Bogumiła Sobczyka.

Oddział Gerarda Woźnicy „Hardego” był największym zgrupowaniem partyzanckim działającym na ziemi olkuskiej podczas II wojny światowej. W strukturze Armii Krajowej wchodził w skład Oddziału Rozpoznawczego „Surowiec” 23. Śląskiej Dywizji Piechoty AK.

Konrad Kulig

Trwają zdjęcia do filmu o Antonim Kocjanie

W czwartek 29 sierpnia w Chacie Kocjana w Rabsztynie były realizowane zdjęcia do filmu o Antonim Kocjanie – „olkuszaninie, który wygrał II wojnę światową”.

Na zlecenie Telewizji Polskiej, w ramach cyklu „Geniusze i marzyciele”, powstaje fabularyzowany film dokumentalny, który przedstawi sylwetkę wybitnego olkuszanina. Twórcami dokumentu są m. in. reżyser Marek Pawłowski i producent Małgorzata Walczak, znani z wielokrotnie nagradzanych produkcji „Uciekinier”, o brawurowej ucieczce przebranych za SS-manów czterech więźniów KL Auschwitz, czy „Dotknięcie anioła”, przedstawiającej historię Henryka Schönkera, polskiego Żyda ocalonego z holokaustu.

Ekipa filmowa w Chacie Kocjana nagrywała m. in. siostrzenicę bohatera, Helenę Gęgotek. „Był małomówny, zawsze bardzo spokojny, ułożony” - wspominała swojego wujka pani Helena. W prace nad filmem zaangażowany jest także związany z Olkuszem historyk dr Adam Cyra z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Pierwszy film o Antonim Kocjanie powstał w 2017 r. staraniem olkuskiego koła Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. „Kocjan. Życie pod wiatr” w reżyserii Konrada Kuliga i Mateusza Radomskiego można zobaczyć pod linkiem: https://www.youtube.com/watch?v=TvwBAIyEPG8

Antoni Kocjan (1902-1944) urodził się we wsi Skalskie, obecnie części Olkusza (ul. Jasna). Jako ochotnik brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. W dwudziestoleciu międzywojennym został wybitnym konstruktorem szybowcowym, na którego maszynach pobito wiele rekordów krajowych i międzynarodowych. Karierę Kocjana w 1939 r. przerwał wybuch wojny. Olkuszanin zaangażował się w konspirację. Kierując wywiadem lotniczym AK, rozpracował niemiecką tajną broń V1 i V2. Zginął rozstrzelany w Warszawie 13 sierpnia 1944 r. w ostatniej grupie więźniów Pawiaka. Jego rodzinny dom, odnowiony i częściowo zrekonstruowany, został przeniesiony pod rabsztyńską warownię i jako Chata Kocjana jest obecnie często odwiedzaną atrakcją turystyczną ziemi olkuskiej.

Konrad Kulig

Olkuszanie w Bitwie Warszawskiej 1920 r.

Wśród tysięcy polskich żołnierzy, którzy wnieśli bezpośredni wkład w zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej 1920 roku nie zabrakło mieszkańców ziemi olkuskiej. „Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata”, jak określił powstrzymanie bolszewików na przedpolach Warszawy angielski dyplomata lord D’Abernon, rozgrywała się z udziałem m. in. V Batalionu Strzelców Olkuskich. Oddział ten, wtedy jako III batalion w szeregach 9. Pułku Piechoty Legionów, przyczynił się do wywalczenia niepodległości i granic Rzeczypospolitej.

Rekonstrukcja w Ossowie, 15 sierpnia 2019 r.

V Batalion Strzelców Olkuskich był pierwszą ochotniczą jednostką odrodzonego po zaborach Wojska Polskiego, powstałą w listopadzie 1918 roku. Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, byli legioniści, Polacy z armii zaborczych, harcerze i uczniowie utworzyli oddział, który już w styczniu 1919 r. wyruszył na front. Olkuszanie wzięli udział w walkach z Ukraińcami o Lwów, osłaniając linię kolejową zaopatrującą oblężone miasto. W maju 1919 r. olkuski batalion zostaje włączony do elitarnej 3. Dywizji Piechoty Legionów, jako trzeci batalion 9. Pułku Piechoty Legionów. Po walkach z Ukraińcami i bolszewikami na terenie dzisiejszej Ukrainy, Litwy, Łotwy i Białorusi i odwrocie pod naporem ofensywy Armii Czerwonej, oddział w sierpniu 1920 r. staje w Tyszowcach na Lubelszczyźnie.

Żołnierze olkuskiego batalionu w trakcie wojny z bolszewikami, zbiory Muzeum Regionalnego PTTK w Olkuszu

13 sierpnia 1920 r., w ramach przygotowań do decydującego kontruderzenia znad Wieprza na skrzydło wojsk bolszewickich atakujących Warszawę, 9. Pułk ruszył na Hrubieszów, odrzucając nieprzyjaciela za Bug. W kolejnych dniach zajęto Chełm i Ossowę. Od 17 sierpnia 9. Pułk, stanowił odwód dywizji, która 19 sierpnia zajęła Brześć, pokonując w siedem dni prawie 300 km. W tym czasie olkuskim batalionem dowodził ppor. Julian Sosabowski, brat Stanisława Sosabowskiego, późniejszego generała i dowódcy 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej.

W ramach Bitwy Warszawskiej Wojsko Polskie powstrzymało Armię Czerwoną nad Wisłą na przedpolach Warszawy, a następnie uderzeniem znad Wieprza rozbiło bolszewików. „Cud nad Wisłą” doprowadził do załamania całej ofensywy na Polskę i pozwolił na zwycięstwo w wojnie. 

Prócz olkuskiego batalionu strzelców w innych jednostkach Wojska Polskiego w tym okresie służyły ochotniczo lub z poboru tysiące mieszkańców ziemi olkuskiej. Nazwiska 234 z nich są uwiecznione na tablicy „Poległym bohaterom w walce z najazdem Rosji Sowieckiej” na Starym Cmentarzu w Olkuszu. Tablicę odsłonięto w 2000 r. staraniem m. in. Mieczysława Karwińskiego i Wiktora Burakowskiego.

Rekonstrukcja w Ossowie, 15 sierpnia 2019 r.

99 lat po zwycięskiej bitwie, 15 sierpnia 2019 r. w Ossowie pod Warszawą odbyło się cykliczne widowisko historyczne prezentujące kulminacyjny epizod walk o Warszawę. Na oczach kilku tysięcy widzów zaprezentowano walki o Ossów i Radzymin, podczas których poległ słynny kapelan ochotników, ks. Ignacy Skorupka. W inscenizacji wzięli udział także rekonstruktorzy z Olkusza. Grupa Rekonstrukcji Historycznych V Batalion Strzelców Olkuskich to projekt rekonstrukcyjny prowadzony przez olkuskie koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej we współpracy z Zespołem Szkół nr 1 w Olkuszu oraz PTTK Oddział Olkusz. Zainicjowany w ubiegłym roku projekt ma za zadanie popularyzować historię wkładu ziemi olkuskiej w odzyskanie niepodległości i wywalczenie granic Rzeczypospolitej w latach 1918-1921. Bieżące inicjatywy można śledzić pod linkiem: https://www.facebook.com/StrzelcyOlkuscy/

Historię V Batalionu Strzelców Olkuskich opowiada wystawa [https://www.biblioteka.olkusz.pl/images/do-pobrania/Vbatalion.pdf] oraz film [https://www.youtube.com/watch?v=WHdrXuWgfWw].

Konrad Kulig

Zebranie Sprawozdawczo-Wyborcze Koła Olkusz ŚZŻAK

Olkusz, 8 lipca 2019 r.

Szanowni Państwo!

Trzyletnia kadencja Zarządu Koła Olkusz Światowego Związku Żołnierzy AK dobiega końca. W związku z tym, zgodnie z § 45 Statutu ŚZŻAK, w piątek 26 lipca 2019 r. o godz. 18:00 w siedzibie Koła (ul. Nullo 29a) odbędzie się Walne Zebranie Sprawozdawczo-Wyborcze Koła Olkusz ŚZŻAK. Walne Zebranie stanowią wszyscy członkowie Koła. Zostanie ono przeprowadzone zgodnie z poniższym porządkiem.

Porządek zebrania:

1.      Przedstawienie sprawozdania z działalności Zarządu Koła przez Prezesa Zarządu Koła.

2.      Wręczenie legitymacji członkowskich nowym członkom Koła przez Prezesa Zarządu Okręgu Śląskiego ŚZŻAK por. Janusza Kwapisza.

3.      Przyjęcie regulaminu przeprowadzenia wyborów Prezesa Zarządu Koła i członków Zarządu Koła.

4.      Wybór Prezesa Zarządu Koła.

5.      Wybór członków Zarządu Koła.

6.      Wybór delegatów na Okręgowy Zjazd Delegatów Kół.

7.      Podjęcie uchwały o nadaniu tytułu Honorowego Prezesa Koła.

8.      Wolne wnioski.

Zgodnie z § 22 pkt. 1 Statutu oraz utrwaloną praktyką, w celu zapewnienia ważności podejmowanych uchwał, drugi termin Zebrania wyznacza się niezwłocznie po terminie podstawowym, na godz. 18:15.

Z wyrazami szacunku,

Konrad Kulig - Prezes Zarządu 

Światowego Związku Żołnierzy AK Koło Olkusz